به گزارش پایگاه خبری تحلیلی همراز، این اقدام، هرچند نافی برخی سیاست های اشتباه مدیریت شهری در ادوار مختلف نخواهد بود، اما در حوزه احیای بافت تاریخی و صیانت از هویت شهری در این دوره و در اوج تنگناهای مالی و اجتماعی و شرایط بد اقتصادی ناشی از جنگ و تحریم، اقدامی شایسته تقدیر و تأمل عمیق است؛ اقدامی که می‌تواند الگویی برای سایر شهرهای تاریخی ایران باشد.

 دردشت؛ روایتی از هزار سال تاریخ

 محله دردشت که نام آن برگرفته از ترکیب «درخت» و «دشت» است و به وفور درختان در این منطقه اشاره دارد، از دوره سلجوقیان و ایلخانیان یکی از مهم‌ترین محلات اصفهان بوده است. این محله که در حوزه شمالی زاینده‌رود و جنوب خیابان عبدالرزاق قرار دارد، در دوره‌های مختلف میزبان شخصیت‌های برجسته‌ای همچون ابن‌سینا، خواجه نظام‌الملک، کمال‌الدین اسماعیل و نورالدین عبدالرحمان دردشتی جامی بوده است. مدرسه نظامیه اصفهان، که به دستور خواجه نظام‌الملک در نزدیکی مسجد جامع ساخته شد، از معتبرترین مراکز علمی جهان در دوره خود به شمار می‌رفت و نسخه‌ای از شرح مختصرالاصول ابن‌حاجب که در سال ۹۶۲ در این مدرسه کتابت شده، آخرین نشانه‌های فعال بودن آن را روایت می‌کند.

 درباره وجه نامگذاری دردشت روایت‌های متعددی وجود دارد. برخی آن را برگرفته از نام اولیه «دَری» یا «دَریه» می‌دانند که احتمالا منسوب به «در» به معنای دروازه است و با توجه به نزدیکی آن به صحرا و دشت، به «دریدشت» یا «دَرِدَشت» و در طول زمان به «دَردَشت» مختصر شده است. روایت دیگر این است که از جمله اسامی این محله «بابل دشت» بوده و گفته شده قوم یهود پس از مهاجرت از بابل و رسیدن به اصفهان، این محله را برای زندگی مناسب یافتند و از آنجا که محل دردشت، دشتی بیش نبود، اسم «بابِلدشت» را بر آن نهادند تا یادآور نام وطن قبلی آنها باشد.

 این محله در دوره صفویه نیز اهمیت خود را حفظ کرد و ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی، در سفرنامه خود از آن به عنوان یکی از اصلی‌ترین محلات اصفهان یاد کرده است. او از سکونتگاه یا خانه‌های تعدادی از مقامات و سران، بزرگان اصناف و اعیان شهر در کوچه‌ها و فضاهای مسکونی این محله سخن گفته و اشاره کرده که در انتهای محله دردشت، دروازه عباسی قرار داشته که محل قرارگیری کاخ‌ها و کوشک‌های برخی از سران حکومت صفوی و شاهزادگان بوده است. بقعه سلطان بخت‌آغا، مسجد الفتح، حمام دردشت، خانه نیلفروشان و مسجد جامع عتیق از جمله آثار ارزشمند تاریخی این محله هستند که هر یک روایتی از دوران طلایی اصفهان را در خود جای داده‌اند.

 جسارتی که ستودنی است

 اما حالا، در شرایطی که بافت‌های تاریخی اصفهان طی دهه‌های گذشته با بی‌مهری مواجه بوده‌اند و به گفته مسئولان، ۷۰ بنای تاریخی دردشت از بین رفته و خانه‌های باقی‌مانده نیز به‌تدریج از سکنه خالی می‌شدند، ورود به عرصه احیای این محله جسارت بزرگی می‌طلبید. شهرداری اصفهان در دوره کنونی این جسارت را به خرج داده و با اجرای بیش از ۶۰ پروژه عمرانی در محدوده ۷۲ هکتاری دردشت طی سه سال و نیم، گامی بلند در جهت صیانت از هویت معماری و بازگشت شهروندان و سرمایه‌گذاران به بافت تاریخی برداشته است.

 محمدعلی ایزدخواستی، مدیرعامل سابق سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان، در این باره می‌گوید: «در سال ۱۴۰۰، تحلیل کالبدی شهر اصفهان در دستور کار قرار گرفت تا مهم‌ترین نقاط مستعد سرمایه‌گذاری و مداخله در بافت شهری شناسایی شود که در این فرایند، محله تاریخی دردشت به عنوان یکی از محورهای مهم احیا مورد توجه قرار گرفت.» وی افزود: «پس از انجام مطالعات دقیق در سال ۱۴۰۱، شیوه‌نامه احیای محله‌های تاریخی تدوین شد که به‌عنوان بهترین طرح ملی شناخته شد. این شیوه‌نامه هفت گام دارد و با تکیه بر آن، حفاظت از محله‌های تاریخی شهرهای ایران و سپس ورود آن‌ها به فرایند معاصرسازی دنبال می‌شود.»

 جداره‌سازی ۱۵۰ پلاک مسکونی و تجاری، نصب ۴۰ سرو کاشی‌کاری، اجرای پروژه‌های روشنایی، کف‌سازی سه کیلومتر از معابر، طراحی مجدد هشت میدانگاه، دیجیتال‌سازی ۲۵۰ هزار عکس تاریخی شهر، احیای مأذنه‌های بقعه شهشهان بر اساس اصول تاریخی، مرمت بازار دردشت، لایه‌برداری و احیای سنگ‌نوشته‌ها، احیای سقاخانه‌های تخریب‌شده و بازآفرینی بازار قصر جمیلان از جمله اقدامات انجام‌شده در این محدوده است. در کنار این پروژه‌ها، بیش از ۳۰ بقعه در تخت فولاد به‌طور کامل مرمت شد، ۱۶ جبهه از بازار بزرگ مورد مرمت قرار گرفت و پنج بازار و ۷۵ دهنه بازار که به‌طور کامل تخریب شده بودند، احیا شدند.

آنچه این اقدام را از بسیاری پروژه‌های عمرانی متمایز می‌کند، رویکرد طراحی و برنامه‌ریزی آن است. ایزدخواستی در این باره می‌گوید: «شیوه طراحی که طی چهار سال گذشته تجربه کردیم، از الگوی دوره صفویه الهام گرفته شده است؛ الگویی که در آن ابتدا نظام فکری و فلسفی تدوین می‌شد، سپس مکتب شهرسازی از دل آن شکل می‌گرفت و در نهایت، جلوه‌ای از عظمت شهری همچون میدان نقش‌جهان پدید می‌آمد.» در همین راستا، بیش از هزار ساعت جلسه اتاق فکر برگزار شد تا برنامه‌ریزی و طراحی پروژه‌ها بر پایه یک نظام فکری منسجم و متناسب با هویت تاریخی اصفهان پیش برود. این رویکرد، اگرچه دیر هنگام، اما نشان‌دهنده درک عمیق‌تر از ماهیت شهر و تاریخ آن است.

 نگاهی انتقادی اما منصفانه

 بی‌شک، سیاست‌های شهری اصفهان در سال‌های گذشته محل نقد بوده است. اولویت‌دهی به پروژه‌های بزرگ مقیاس، کم‌توجهی به بافت فرسوده، نادیده گرفتن مشارکت شهروندان در تصمیم‌گیری‌های شهری، تخریب بخشی از باغ‌ها و اماکنی همچون مسجدی در خیابان عباس آباد و … و گسترش عمودی شهر بدون توجه به ظرفیت‌های اکولوژیک، از جمله انتقاداتی است که همواره به مدیریت شهری در این دوره و در ادوار گذشته وارد شده است. منتقدان می‌گویند بسیاری از این پروژه‌ها می‌توانست دهه‌ها پیش آغاز شود و امروز شاهد تخریب ۷۰ بنای تاریخی دردشت نباشیم. برخی نیز معتقدند تمرکز بر پروژه‌های نمایشی و تبلیغاتی، فرصت رسیدگی به نیازهای روزمره شهروندان را گرفته است.

 این نقدها وارد است و نباید در سایه یک پروژه موفق نادیده گرفته شود. اما در میان این نقدها، باید انصاف داشت و اقداماتی را که در راستای حفظ هویت تاریخی شهر انجام می‌شود، به رسمیت شناخت. احیای گذر دردشت، اگرچه نمی‌تواند تمام کاستی‌های گذشته را جبران کند، اما نشان می‌دهد که مدیریت شهری می‌تواند مسیر متفاوتی را در پیش بگیرد. مسیری که در آن، تاریخ و هویت شهر نه به عنوان مانعی برای توسعه، بلکه به عنوان سرمایه‌ای برای آینده تلقی می‌شود.

 دردشت، شالوده شکل گیری اصفهان

 امیر کرم‌زاده، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان، در این باره می‌گوید: «محله دردشت یکی از شالوده‌های اصلی شکل‌گیری اصفهان تاریخی است که در طول چند قرن گذشته، به‌ویژه در یک قرن اخیر، تحت تأثیر تحولات شهری و گسترش شهر، بخشی از رونق پیشین خود را از دست داده است.» وی با اشاره به اینکه بیش از ۷۰ اثر شاخص تاریخی در این محله قرار دارد، تأکید می‌کند: «حفاظت از بافت‌های تاریخی از وظایف اصلی حوزه میراث فرهنگی است و شهرداری‌ها نیز در چارچوب تکالیف قانونی خود در این زمینه مسئولیت دارند. همکاری مدیریت شهری و دستگاه‌های متولی میراث فرهنگی می‌تواند زمینه احیای محلات ارزشمند تاریخی و بازگشت حیات به این محدوده‌ها را فراهم کند.»

 احیای دردشت، الگویی برای آینده

 علی قاسم‌زاده، شهردار اصفهان نیز با تأکید بر اینکه احیای گذرهای تاریخی نباید صرفاً به مرمت کالبدی محدود شود، می‌گوید: «احیای این محدوده‌ها باید شرایطی ایجاد کند که زندگی روزمره در آن‌ها جریان داشته باشد، کسب‌وکارهای محلی رونق بگیرند و شهروندان و گردشگران به‌صورت مستمر از این فضاها استفاده کنند.» وی با اشاره به تجربه احیای محور تاریخی جلفا به‌عنوان نمونه‌ای از امکان تداوم زندگی اجتماعی در بافت‌های تاریخی، خاطرنشان می‌کند: «این محورها باید متناسب با ویژگی‌های بافت تاریخی و با رعایت استانداردهای ایمنی، کارکرد پیاده‌راه داشته باشند تا امکان قدم‌زدن، توقف و بهره‌مندی از فضا برای گردشگران فراهم شود و حتی زمینه استفاده از اقامتگاه‌های بوم‌گردی در این محدوده‌ها شکل بگیرد.» در همین راستا، بیش از ۱۴ خانه تاریخی به مجموعه‌های بوم‌گردی با بالاترین سطح مرمت تبدیل شده است.

 اقدامات شهری باید در بلند مدت اثرگذار باشد

مهدی جمالی‌نژاد، استاندار اصفهان نیز با اشاره به اینکه ارزیابی موفقیت این پروژه نباید به وضعیت ظاهری آن در زمان افتتاح محدود شود، تأکید می‌کند: «نتیجه واقعی اقدامات شهری زمانی مشخص می‌شود که در بلندمدت به ارتقای کیفیت زندگی مردم منجر شود.» وی با تأکید بر ضرورت پیوند میان حفاظت از آثار تاریخی و تداوم زندگی در بافت‌های قدیمی می‌افزاید: «میراث تاریخی زمانی زنده می‌ماند که مردم در کنار آن حضور داشته باشند و این فضاها بخشی از زندگی روزمره شهروندان باشند، نه اینکه صرفاً به مسیرهایی برای عبور تبدیل شوند.» استاندار اصفهان با اشاره به ظرفیت‌های تاریخی و گردشگری استان تصریح می‌کند: «از مجموع ۲۲ هزار جاذبه تاریخی استان، بخش قابل‌توجهی از ظرفیت‌ها همچنان نیازمند شناسایی و معرفی بیشتر است.»

 اما هرچند این پروژه توانست نظر بسیاری از شهروندان و کارشناسان را جلب کند، ولی با وجود موفقیت‌های اولیه، احیای کامل گذر دردشت با چالش‌های جدی روبروست. نخستین چالش، بازگشت ساکنان به این محله است.

اگرچه بیش از ۱۴ خانه تاریخی به اقامتگاه‌های بوم‌گردی تبدیل شده‌اند، اما سؤال اساسی این است که آیا زندگی روزمره شهروندان عادی نیز در این محله جریان خواهد یافت یا دردشت به محله‌ای صرفاً گردشگری تبدیل خواهد شد؟ تجربه احیای بافت‌های تاریخی در سایر شهرهای جهان نشان می‌دهد که گردشگری بدون حضور ساکنان، به «موزه‌ای شدن» محله می‌انجامد و هویت زنده آن را از بین می‌برد.

 چالش دوم، تداوم مرمت و نگهداری است. پروژه‌های عمرانی بزرگ، درخشش خود را در روز افتتاح دارند، اما ارزش واقعی آنها در نگهداری بلندمدت مشخص می‌شود. آیا بودجه و اراده‌ای برای نگهداری این پروژه‌ها در سال‌های آینده وجود خواهد داشت؟

 چالش سوم، تعادل میان حفاظت و توسعه است. دردشت، مانند هر محله تاریخی دیگر، نیازمند امکانات مدرن، دسترسی‌های مناسب و خدمات شهری است. اما ورود این امکانات نباید به قیمت تخریب بافت تاریخی تمام شود. طرح جامع محدوده تاریخی دردشت که در دست تهیه است، باید به این تعادل توجه ویژه‌ای داشته باشد. کرم‌زاده در این باره می‌گوید: «در بررسی‌های انجام‌شده، پیشنهادهایی برای تکمیل این طرح ارائه شده است که از جمله آن‌ها می‌توان به توجه ویژه به صنایع‌دستی، گردشگری و تقویت محورهای مرتبط با حفاظت از بافت تاریخی اشاره کرد.»

 اما در پایان، احیای گذر دردشت در حوزه حفظ میراث فرهنگی و احیای بافت تاریخی، اقدامی شایسته تقدیر است. این پروژه نشان می‌دهد که توسعه شهری و حفاظت از تاریخ می‌توانند در کنار هم قرار گیرند، به شرط آنکه اراده‌ای برای این کار در مدیران شهری وجود داشته باشد. همان‌گونه که استاندار اصفهان تأکید می‌کند: «گذر دردشت نباید صرفاً به یادگاری از گذشته محدود بماند، بلکه باید زمینه‌ساز شکل‌گیری آینده‌ای پویا، خلاق و متناسب با جایگاه تاریخی و تمدنی اصفهان باشد.»

 و مهمتر از هرچیزی، آنچه اکنون مهم است، تداوم این مسیر و تعمیم آن به سایر محلات تاریخی اصفهان است. محلاتی که در گذر زمان بخشی از جایگاه و هویت خود را در زندگی شهری از دست داده‌اند و منتظر اقداماتی مشابه هستند. اگر مدیریت شهری بتواند این رویکرد را به الگویی فراگیر تبدیل کند و در کنار آن، نقدهای وارد بر سایر سیاست‌های خود را نیز جدی بگیرد، آنگاه می‌توان امیدوار بود که اصفهان، شهر هزاران ساله، هویت تاریخی خود را برای نسل‌های آینده حفظ کند و همزمان، شهری زیست‌پذیرتر برای شهروندانش باشد./انتهای پیام

محله دردشت، یکی از شالوده‌های اصلی شکل‌گیری اصفهان